UNHA ALTERNATIVA MUNICIPAL (2)

As vantaxes para a nova gobernanza local

A diversidade dos tres modelos propostos ten a flexibilidade abonda como para responder a unha mesma estrutura de goberno, e encaixar nas demandas lexislativas actuais da LBRL. Estas son as vantaxes dos novos gobernos:

- Agregación poboacional > agregación competencial: a agregación de relacións sociais dotan á estrutura municipal de novas competencias.

- Autonomía política – autonomía financeira: o exercicio de novas competencias melloran as posibilidades de negociación e de obtención de recursos das entidades.

- Competencia – Competitividade: a agregación permite a cooperación de entidades e redes de relación que antes competían entre si. Esta cooperación, in fine, mellora a competitividade da entidade local: asegurándose máis eficacia no desenvolvemento de políticas de progreso e benestar cidadán.

- Reducción de custos – Atracción de investimentos: consecuencia directa da eliminación da competencia é a reducción de custos de organización, administración e xestión dos recursos e as políticas públicas municipais. Este aforro estrutural permite a maior atracción de investimentos e o mellor aproveitamento das vantaxes competitivas.

Sen embargo, a gobernabilidade de tres espazos sociopolíticos de diferente configuración e, por tanto, con distintas capacidades na resposta a distintas necesidades e demandas, require outros esforzos:

• Cooperación horizontal. Os mecanismos de cooperación e auxilio horizontais actuais (Mancomunidades, sociedades públicas, consorcios e, fundamentalmente, deputacións provinciais e a Fegamp) sufrirán con esta transformación un forte cambio: entidades particulares pasarán a ser “áreas”, “barrios” ou “distritos” dunha mesma e única entidade municipal; os mecanismos de cooperación anteriores, celebrados fóra dos mecanismos de lexitimidade municipais, pasarán a formar parte endóxena das novas institucións locais; e institucións públicas de representación (Deputacións e Fegamp) verán moi mermada a súa capacidade e funcionalidade. Neste sentido, e á vista da notable redución de entidades municipais (pasarían a ser en base ao modelo proposto, e en todo caso, menos de 80 en toda Galicia) convén reflexionar sobre unha nova Fegamp e a posibilidade de suprimir as Deputacións. Un novo modelo requiriría de novos mecanismos de diálogo no interior das entidades locais, e de cooperación horizontal entre as entidades.
• Cooperación vertical multinivel. Os concellos precisan repensar, ao tempo, en novos mecanismos de acceso a outros niveis de gobernanza: autonómico, estatal e europeo. A partir doutros modelos de gobernabilidade, e especialmente o británico, podemos acceder ás vantaxes que unha agregación de entidades e unha mellora na cooperación horizontal pode traer na construción dunha alternativa real de peso para os concellos galegos diante dos intereses destoutros niveis de goberno: unha sociedade civil máis forte e implicada no goberno local, mellor posibilidade para a unión de esforzos e a construción de alternativas, unión e unicidade de intereses diante destes niveis, etc. Deste xeito, os concellos galegos poderían mellorar o seu actual, e marxinal, acceso ás políticas e recursos comunitarios con autonomía e orientación política cara á cidadanía.
• Coordinación interior. Unha nova organización solidificará as redes de relación actualmente existentes e imprimirá a forza para a creación doutras redes novas. Os dous efectos principais serán: (a) maior importancia civil no acceso ás redes de goberno, e (b) maior diversificación de voces e intereses diante das entidades locais. As vantaxes da reestruturación municipal serán coherentes co aumento das esixencias dunha sociedade civil máis forte e unida. Por iso, as novas entidades deben reflexionar sobre un cambio na súa articulación interna, aproveitando a base que supón a súa actual base institucional e administrativa para un goberno descentralizado, flexible, pegado á cidadanía e máis eficaz.

Todo o anterior implica unha cousa: a flexibilidade suficiente como para que cada espazo teña o mellor goberno posible, ao tempo que todos os gobernos teñan as mesmas competencias e posibilidades de execución de políticas -preténdese conseguir o equilibrio territorial de espazos de goberno moi diferentes. Dentro de pouco trataremos os espazos posibles para a diferenza entre espazos sociopolíticos. Agora queremos fixarnos nos criterios que deben servir para a construción dun goberno local con idénticas posibilidades nos distintos espazos. Para conseguilo, proponse unha reestruturación interna segundo os seguintes criterios:

1. Descentralización: as “áreas”, “barrios” e “distritos” poderán ter -de forma agregada ou non- as súas sedes municipais particulares. Estas “sedes” son o punto próximo de relación básica entre gobernantes e gobernados.

2. Proximidade: estas “áreas”, “barrios” ou “distritos” serán a base institucional das/os concelleiras/os representantes dos intereses da cidadanía habitada neses lugares (e xa avanzo parte do que despois virá).

3. Unidade relacional: a base para a identificación destes lugares e a súa base político-administrativa é a existencia de sólidas e distintas relacións sociais.

4. Eficiencia: apostarase, a pesar do dito, por unidades de xestión político-administrativa unitarias cando o custo do seu mantemento supere en máis dun 50% os ingresos recibidos por vía fiscal, directa ou indirecta, propia ou allea, polos residentes dos anteriores lugares.

5. Especialización: en todo caso, na construción destas unidades, primará a xestión directa dos servizos e recursos destinados á satisfacción das necesidades e demandas dos veciños da zona.

6. Coordinación de base territorial: consecuencia da crecente implicación das entidades locais na xestión e execución de politicas públicas cuxa titularidade corresponde a outros niveis de goberno, estas bases territoriais servirán ao control directo e avaliación desta xestión -reducindo custos e mellorando os niveis de adaptación e eficacia.

Todos estes criterios esixen espazos inferiores ao concello e dentro do concello, espazos nos que poder delimitar a territorialidade do entorno municipal, e tamén as distintas lexitimidades do Alcalde-Presidente e dos concelleiros. Debido á extensión dos termos municipais que resultarían dun proceso de agregación ou asociación, construímos novas demarcacións para as que propoñemos as seguintes bases territoriais:

a) Parroquia: reestruturación da antiga base eclesial, en base ao actual mapa relacional entre aldeas e lugares.

b) Área municipal: conxunto de aldeas e/ou parroquias sobre unha base socioeconómica; unidade produtiva e relacional.

c) Barrio: conxunto xeofísico de vivendas e negocios.

d) Distrito: conxunto de barrios ou áreas diferenciadas de vivendas e negocios con densas relacións entre eles.

Para cada unha das entidades municipais que se configuran sería desexable a elaboración dun estudo socioeconómico que delimite as relacións existentes entre as distintas áreas. Este estudo socioeconómico podería devolvernos unha imaxe real e actualizada das vellas demarcacións, a partir da cal tomar en consideración o modelo de estruturación interna de cada unha das novas entidades.

Cada un destes lugares, en consecuencia, tería unha organización política diferente:

- Áreas Municipais: Concello. Similar ao modelo actual para os concellos das grandes cidades.

- Áreas Urbanas e Metropolitanas: Asembleas Urbanas ou Metropolitanas. Similar ao modelo senatorial de representación territorial, diálogo e negociación.

En todo caso, os cambios na gobernación destas Áreas pasa por novos principios de representación política:

1. Representación territorial: as/os representantes elixidas/os serano en base ao seu lugar (parroquia, área, barrio ou distrito), a quen deberán dar conta das súas propostas e traballo, e quen os elixirá periodicamente cada 4 anos.

2. Circunscrición nominal: sendo cada lugar unha circunscrición propia, a diferenza entre as Áreas Municipais e as demais áreas é que, mentres os municipios terán 1 representante/lugar, as Áreas urbanas e metropolitanas terán 1 representante como mínimo, podendo ser máis de 1 cando a proporcionalidade da área, barrio ou distrito así o esixa.

3. Lexitimidade política: os partidos serán os principais vehículos de agregación e transformación de intereses, sen embargo, a especificidade dos lugares podería dar como resultado a aparición de candidaturas persoais ou de pequenos partidos. Deste xeito, mellórase a representatividade social (achegando os partidos á cidadanía), e preséntaselle aos partidos tradicionais os retos que lles permitan mellorar e esforzarse co conxunto da cidadanía do concello.

4. Goberno solidario: para evitar os contrapesos e as discriminacións internas, e a creación de minorías de bloqueo ou maiorías de dominio, sería conveniente o considerar a esixencia dun % de votos territorializados (representantes de % de lugares distintos). En consecuencia, combinaríase o “voto de partido” co “voto de lugar” na construción do discurso político, e da representación dos intereses dos cidadáns.

5. Gobernanza participativa: un modelo de goberno territorializado sobre grupos relacionais de alta densidade supón unha base institucional idónea, a depender da estrutura da sociedade civil de base e da cultura política do entorno, para unha gobernanza participativa: as decisións e políticas postas en marcha son resultado do diálogo e a concertación dos grupos sobre os que recae a responsabilidade de executar ou soportar esa decisión.

6. Fortaleza institucional: con este modelo, por tanto, a figura forte do Alcalde-Presidente que prevé a LBRL ten plena coherencia neste sistema. Sobre todo, porque o Alcalde-Presidente adopta un triple rol fundamental: (a) conseguidor: de recursos para o conxunto do concello; (b) negociador/coordinador: entre os distintos territorios, establecendo as prioridades e fixando a “visión” sobre o crecemento e o modelo de concello; e (c) “gobernante”: o seu criterio e visión debe servir para evitar o establecemento de maiorías de dominio ou minorías de bloque, poténciase a súa fortaleza e refórzase a súa lexitimidade.

Deste xeito, o goberno municipal pode axuntar todos os criterios constitucionais de eficacia, eficiencia, igualdade… cunha gobernanza participativa, de alta calidade democrática, e institucionalmente aberta. Un deseño do que aínda hai moito por limar e por dicir, pero que representa a base fundamental de ideas e desexos para o traballo de reflexión que estes post pretenderon suscitar.

Conclusión.

Con estas breves reflexións concluímos este segundo post e, con el, o conxunto de modelo municipal para Galicia. Certamente, moitas propostas quedaron só fiadas finamente, e outras collidas no aire ou con pinzas, con todo será o tempo e a vosa curiosidade a que leve a afinar un modelo que quere unha gobernanza de calidade para as entidades municipais tan diversas e heteroxéneas, como claramente tendentes a unha progresiva urbanización -a cidade será o modelo urbanístico dominante, occidentalización -as provincias costeiras e a mariña lucense acabarán recollendo a máis do 95% da poboación galega co tempo, concentración -a dispersión poboacional de Galicia está converténdose, aos poucos pero inexorablemente, nunha crecente concentración e aumento da densidade por Km2-, e participación -as asociacións e colectivos de organización civil teñen, cada vez de forma máis clara e maioritaria, un ámbito local ou mesmo inframunicipal. Anticiparse a esta evolución, recoñecer as súas características específicas, e propoñer un modelo aberto e flexible para o seu mellor goberno foi a miña intención.

UNHA ALTERNATIVA MUNICIPAL (1)

Mentres a segunda descentralización municipal segue permanentemente aprazada, e o debate sobre a racionalidade e a eficacia do mapa local segue escondido na gabeta da ignorancia, a administración máis próxima ao cidadán e ao exercicio da cidadanía continúa o seu risco de parálise total. Sen unha vía clara de financiamento, sen un mapa de servizos aggiornato con respecto ás novas necesidades e demandas sociais, cunha dependencia política doutras institucións e niveis de goberno, e financeira de certos sectores pouco produtivos e terriblemente cíclicos (a construción). Os concellos parecen abocados a, en moitos casos, unha creba técnica das súas posibilidades económicas e a unha crise profunda da súa lexitimidade e capacidade de incidencia social.

A administración local é imprescindible en calquera mapa sociopolítico sensato. Os argumentos para o seu mantemento son contundentes:

• - Relación básica e fundamental coa xente. Os concellos xorden, historicamente, da agregación orientada ao goberno das relacións persoais fundamentais que se dan nas estructuras das comunidades. Neste nivel das estruturas sociais é a partir do que se determinan outras estruturas de goberno (construción de abaixo cara arriba), polo que o seu xurdimento é tan imprescindible e inevitable como desexable é o seu afortalamento e eficaz funcionamento. O bo goberno do nivel inferior supón unha base decisiva para o goberno dos demais niveis e institucións.
• - Capacidade de xestión directa. Independentemente do grao de autonomía municipal, este nivel representa o máis idóneo para a xestión de información e recursos, así como para a posta en marcha de servizos sobre o terreo. Por iso, sexan competencias propias ou alleas, os concellos teñen asumido unha parte fundamental da xestión dun número crecemente de políticas públicas; tamén co paso do tempo máis diversas e precisadas, por tanto, dunha maior especialización.
• - Plus de lexitimidade social. A proximidade da administración local ten, ademais, o valor engadido da reciprocidade que pode exercer co conxunto da cidadanía. Requisitos para a lexitimidade legal-racional (Weber) inherente aos sistemas políticos democráticos -como poden ser a transparencia, o exercicio de responsabilidade, a conversa cidadá cos representados/gobernados, o goberno participativo en temas de interese alto ou compartido, etc.- son máis posibles no nivel local ca en ningún outro nivel de goberno. O exercicio destas fontes de lexitimidade, nas que creo firmemente, ten como consecuencia un plus de lexitimidade -evidentemente, un mal goberno ou un non-uso destas ferramentas de gobernanza debilita ou anula ese plus.

Sen embargo, hai múltiples problemas que a administración máis fundamental de goberno debe afrontar, e que lastran o inmenso potencial que ten en democracia. Vexamos, breve aínda que exhaustivamente, algún dos seus problemas máis acuciantes.

Problemas e Retos da Admón. Municipal

1. Un mapa municipal onte obsoleto, e hoxe irreal.

Os concellos fundáronse sobre as relacións territoriais básicas e fundamentais que unha sociedade española, aínda terriblemente inframodernizada e sen infraestruturas de comunicación, desenvolvía entre si. A dispersión da poboación e a estrutura social relacional sobre un territorio de núcleos pequenos -en extensión e poboación- foron as condicións de deseño e consolidación do mapa municipal español -con máis de 8000 entidades municipais en 2009. En Galicia, dado o extraordinario dos núcleos densos -o minifundismo garantía unha estrutura social fundamentada na leira, no territorio personalizado, xurdiu unha estructura sociopolítica particular: a parroquía era o núcleo extenso no que, a partir das relacións básicas mantidas entre casas, se organizaban as relacións municipais.

Os procesos de modernización, industrialización e progreso social impulsaron a agregación relacional: a construción de núcleos cada vez máis densos, e a mellora potencial das relacións en distancias que antes (pola dispersión e incomunicación) eran consideradas inviables. Por iso, as primeiras consecuencias foron a desaparición de estruturas de goberno local que eran absorvidas polos novos núcleos urbanos: Bouzas-Vigo; Conxo-Compostela; etc. Nun segundo período, en núcleos menos densos e de tamaño medio, a principa lconsecuencia destes procesos, foi a construción de núcleos máis estreitos de relación que deron como resultado a diferenciación social e a segregación política: Vilanova-Illa de Arousa ou Burela-Cervo son algúns exemplos.

No contexto contemporáneo, a diferenciación das sociedades democráticas, abertas e pluralistas, trouxo consigo a diversificación e o crecemento das demandas e necesidades das comunidades locais. A aceleración dos procesos de modernización, industrialización e progreso social na dimensión global e local  -colectivamente denominado como glocalización- alongou a distancia viable das relacións interpersoais. E os gobernos locais viron como, moitas veces, a súa cidadanía afrontaba a necesidade da migración ou transmigración a territorios urbanos e/ou periurbanos, transformando á súa vez a capacidade e potencia de goberno das relacións e as demandas e necesidades da súa comunidade social.

O mapa municipal actual responde a un contexto que, necesitado na etapa predemocrática dunha seria revisión, o período democrático e os fenómenos socioeconómicos desenvolvidos nestes 31 anos demostraron obsoleto e, moi pronto, totalmente inviable: concellos con habitantes insuficientes para o sostemento dun goberno, tanto relacional como financeiramente inviable, están en serios apretos estruturais.

2. Dependencia política: quo vadis admón local?

A superposición doutros niveis de goberno á administración local non veu acompañada dunha necesaria maior garantía de autonomía. O goberno central e o deseño do Estado Unitario (España preconstitucional) relegaron aos concellos a un segundo plano. A construción e o progreso da España das Autonomías, a partir de 1978, e como queda perfectamente claro na lectura comparativa do texto constitucional na relevancia e interese dos niveis autonómico e municipal, acentuou esa fenda. E a entrada de España na UE, e a cesión do Estado de competencias e relevancia a outros niveis de gobernanza e decisión superiores, supuxeron a puntilla final para a súa progresiva invisibilidade.

No tempo, certamente, houbo intentos claros de manter o status quo: o deseño das Deputacións Provinciais como institucións de coordinación, cooperación e auxilio; o xurdimento de institucións como a FEMP ou a FEGAMP; a Lei de Bases do Réxime Local, aprobada en 1985; etc. Sen embargo, na práctica a súa autonomía é moi reducida; a súa lexitimidade está seriamente limitada e é, en todo caso, provén de fontes indirectas e é menor cá dos concellos; e, significativamente, en 31 anos de democracia foi incapaz de promover algunha reforma fundamental que mellore os problemas neste ámbito.

3. Dependencia Financeira: facer non se sabe o qué, con recursos extraídos de non se sabe onde.

Os concellos vense atrapados, recorrente e permanentemente, nun círculo vicioso: (1) a cidadanía exponlle á administración máis próxima un número crecente de demandas e necesidades; (2) o concellos miran de solventar esas reclamacións buscando poñer en marcha procesos de información e, quizais, a implementación dalgunha política pública ou medida paliativa; (3) na súa iniciativa acaban implicándose, directa ou indirectamente, sendo competentes ou non, tendo ou non recursos para iso, no proceso de toma de decisións; (4) o concellos asume parte da responsablidade, e obriga primeira de resposta, nun crecente número de temas e competencias.

¿De onde saen os recursos para iso?, ¿como coordinamos os distintos niveis implicados no proceso?, ¿garántenselle aos concellos as canles de comunicación e os recursos mínimos imprescindibles para a súa participación no proceso? Respostas: non se sabe, non están previstos procesos a priori e todo depende da relación entre niveis, e en absoluto! O recurso dos concellos, e do obxectivo dos gobernos de seguir gobernando, para soster este desolador esquema institucional e financeiro é, evidentemente, o recurrir a vías propias de financiamento que, a poder ser, garantan un alto nivel de ingresos: licenzas, concesións a empresas privadas, urbanismo desbocado… Isto é: a privatización da esfera pública e o conseguinte intercambio de menos cidadanía e menos goberno, pero máis xestión administrativa e máis recursos financeiros.

Todos os males que se lle achacan á irresponsabilidade dos gobernos municipais derivan, en primeira instancia, da irresponsabilidade colectiva respecto a transcendencia e pésima situación do nivel local de goberno e administración.

4. Competencia doutras institucións.

A debilidade extrema dos concellos é moi conveniente para outros niveis e institucións que queren unha maior parte do pastel. Ao fin e ao cabo, as Deputacións e as Federacións aliméntanse da lexitimidade de concellos que, a pesar de contar co respaldo da súa cidadanía, non están en condicións de asumir a ausencia dos instrumentos e recursos que estas institucións lles garanten; tal ausencia, irónicamente, perxudicaría á cidadanía e, en última instancia, ao concello e ao goberno municipal.  A competencia institucional resulta un xogo de suma cero: as deputacións e federacións recollen recursos que os concellos perden e que afectan, directamente e de forma importante, á lexitimidade social do goberno local e á capacidade da cidadanía para o exercicio das súas potestades democráticas.

Instrumentos como foron no seu día os Consellos Comarcais, hoxe son as Mancomunidades de Municipios, e prometen ser as Áreas Metropolitanas, non son máis que a resposta dos concellos para recuperar parte importante da pouca autonomía dispoñible cedida a estas institucións. Por iso, en todo debate de reforma a consolidación de novas estruturas eficaces de goberno local o futuro de Deputacións e Federacións están constantemente en entredito: certamente, un reforzo do goberno municipal resta sentido ao seu traballo. De feito, creo só cuestión de tempo que ambas institucións acaben desaparecendo (no caso das Deputacións Provinciais) ou transformándose de forma moi profunda (no caso das Federacións).

Construíndo un consenso: criterios para un novo mapa local.

Considerando todo o dito ata aquí, expoño claramente o que creo desexable de cara á reforma da administración local:

• - Inclusión relacional: é importante que todos os cidadáns podan sentirse parte das novas estruturas que se creen. A territorialidade e o minifundismo que foi tentencia en Galicia debe competir coa responsabilidade derivada dun fondo proceso de transformación e as súas consecuencias para a viabilidade do goberno e a administración colectiva.
• - Lexitimidade directa: descartaría calquera opción de representatividade delegada, e apostaría por un nivel que incentivase a reciprocidade representante-representado, o diálogo e a conversa no espazo público, a transparencia e a capacidade de resposta directa entre a cidadanía e o goberno.
• - Autonomía política: o conseguir autonomía debe vehicularse a través da agregación de autonomías, a viabilidade de recursos e a concreción de competencias e responsabilidades. Un novo marco lexislativo integral debe convivir coa flexibilidade de formas de organización e de xestión, e o compromiso ético férreo co rendemento de contas e a avaliación.
• - Deberes democráticos: o goberno e a administración local deben suministrar o plus de lexitimidade con eficacia e responsabilidade. Por iso, confío na necesidade de instrumentos como os “contratos éticos” ou as “cartas de servizos” que aseguren a calidade a través da transparencia e a participación dos cidadáns no proceso de toma de decisións.
• - Eficacia organizativa: a xestión pública contemporánea permite compatibilizar a xestión extensiva de políticas e recursos coa centralización do goberno e a súa lexitimidade. Por iso, creo imprescindible a redución de institucións e niveis, a simplificación e/ou a  normalización dos procesos administrativos, e a apertura participativa do goberno aos axentes e actores sociais individuais e colectivos.

Sobre estes obxectivos, a estrutura municipal proposta quedaría como segue:

• - Áreas Metropolitanas: concentración de concellos sobre núcleos con máis de 50.000 hab.
• - Áreas Urbanas: concentración de concellos sobre núcleos entre 10.000 e 50.000 hab.
• - Áreas Municipais: concentración de concellos sobre núcleos con menos de 10.000 hab.

Para a concrección dos 3 tipos de áreas propostas quixera expoñer as seguintes reflexións:

1. Criterio relacional: a maior poboación está relacionada coa maior importancia e densidade das relacións que se establecen na comunidade social local. O xurdimento histórico sobre unha base relacional mantense como criterio fundamental.

2. Densidade: de máis a menos. Consecuencia do anterior, pois  o maior número está positivamente relacionado coa maior densidade, os núcleos de cada área sempre son os de maior poboación.

3. Exclusividade vs. Inclusividade. Os núcleos das relacións son exclusivos respecto a outros núcleos do mesmo tamaño. Por iso, a un mesmo nivel, as 7 grandes cidades de Galicia serían eixos independentes de cadanseu nivel. Entre niveis, sen embargo, os maiores núcleos inclúen aos menores: Pontevedra incluiría aos núcleos da súa área próxima aínda que, independentemente, estes núcleos puideran formar unha área doutro tipo.

4. Equilibrio. O proceso de formación das áreas, así como a determinación das súas competencias e recursos, require un proceso de diálogo institucional non exento de dificultades. Sen embargo, a formación deste tres tipos de áreas asume o fin de que, a partir de esquemas flexibles de organización territorial e xestión dos recursos, todas elas sexan capaces de exercer exactamente as mesmas competencias coa mesma eficacia e eficiencia, transparencia e calidade, e por suposto con idénticos dereitos e capacidade de negociación respecto doutros niveis de goberno.

5. Reforma. O equilibrio e a igualdade son imprescindibles para que se poda dar paso a unha nova fase de reforma. Deste xeito, se por calquera tipo de proceso social un área adoptase unha configuración máis acaída con outro tipo distinto do seu, permitiríase a posibilidade de transitar dun tipo de xestión a outra, dun tipo de goberno a outro, sen que isto afectase en absoluto á súa autonomía, dereitos ou deberes coa cidadanía e cos demais niveis de gobernanza.

Nota: na próxima entrega afondarei as posibles fórmulas de goberno que encaixan nesta proposta

NEUTRALIDADE EN INTERNET

• 

Este post parte dunha idea central: internet é unha proxección do espazo público que, no ámbito do físico, son as prazas, os parques, os mercados e similares. Un espazo aberto e de universal acceso onde os cidadáns trasladan consigo os seus deberes e responsabilidades, pero tamén os seus dereitos e liberdades. Calquera regulación de calquera aspecto relacionado con este espazo público (infraestrutura de comunicación, posibilidades de servizo, calidade da oferta de acceso, dereitos e coñecementos para o acceso, etc.), en consecuencia, está inequivocamente vinculado co tratamento destes deberes e responsabilidades, dereitos e liberdades.

Sendo isto así:

- O acceso a internet é un dereito humano inalienable, vinculado á dignidade da persoa e, tamén de forma directa, coa liberdade de consciencia e a liberdade de expresión.

- Os poderes públicos deben: (a) garantir o universal acceso a internet, suprimindo as barreiras que puidesen existir para iso; (b) consecuencia do anterior, regular e garantir o dereito de acceso, como parte da protección da liberdade das persoas; (c) mantérense imparciais, neutrais, alleos a calquera actividade que aconteza neste espazo e non vulnere as liberdades e dereitos dos demais, ou aliene os deberes e responsabilidades colectivas asumidas.

- A cidadanía exprésase en internet e a súa expresión, cos límites da plena liberdade e o dereito propios e alleos, resulta inviolable e goza da plena protección dos poderes públicos.

- A neutralidade na rede é, xa que logo, unha expresión consecuente, coherente, lóxica e derivada da súa comprensión como espazo público de libre expresión e acción. Por tanto, pertence aos piares básicos do Estado de Dereito Democrático e debería gozar, en canto extensión dos dereitos e liberdades individuais e colectivos, dunha absoluta garantía de protección e potenciación.

Piratería vs. Intercambio

Interesada e enganosamente, véñense confundindo dúas accións cuxo único factor idéntico é o seu obxecto directo: os produtos culturais audiovisuais.

Acción 1: X rouba unha propiedade de Y para venderlla a Z e, co beneficio obtido, incrementar o seu lucro persoal e financiar N accións delictivas máis.

Acción 2: A intercambia información con B sobre un gusto común C.

A pesar de que ás dúas accións se lles vén chamando “piratería” hai claras diferenzas que convén destacar:

- X demostra un ánimo de lucro que nin A nin B posúen.

- X e Y participan dunha relación exclusiva de dependencia: X ten algo que Y necesita e cuxo valor traduce en diñeiro, e a adquisición remata coa relación. A e B participan dunha relación equitativa e cooperativa: A e B intercambian en igualdade de condicións (os dous, libremente, queren manter esa relación) e, posiblemente, volverán a atoparse co paso do tempo en calquera outra combinación (B con A, A con B, ou A e B con N persoas máis).

- Z non só é gravemente perxudicado, senón que non obtén ningún beneficio da relación entre X e Y (róubaselle unha propiedade). C, sen embargo, obtén un beneficio previo de A ou de B que éste comparte á súa vez co compañeiro, e éste pode facer extensivo á súa vez na praza pública de internet a N persoas máis.

A mercantilización dunha relación social: cando o intercambio supón unha perda de ingresos

Entre mulleres dunha mesma familia, cando se prevé algún novo nacemento, é moi habitual o intercambio de elementos e accesorios: o carriño do neno (entre 600 e 1000 eur.), a cuna (300-600 eur.), quizais a roupa (500 eur. de media), os libros para as nais primerizas (100 eur.) e, por suposto, un valiosísimo know how froito da experiencia propia e o intercambio con outras nais. Valor que esa acción de intercambio aforra a calquera nai: arredor de 2.200 eur. Agora imaxinemos que os produtores de todo este material (Jané, Prenatal, MacLaren, Chicco…) deciden montar unha sociedade de xestión de dereitos (SEPPI: Sociedade Española de Produtores Prenatais e Infantís) e acuden aos rexistros civís, aos bautizos ou aos encontros dos parques de recreo para preguntar pola propiedade dese material.

- Oia señora, ¿é seu este carriño de bebé?
- Non, señor comercial da SEPPI, deixoumo miña irmá.
- E este aparello musical para dumir, con luces suaves e sons relaxantes, tan fermoso. ¿É seu?
- Tampouco, deixoumo miña prima.
- Oh! Que indigno e insolidario! Unha nai coma vostede, co seu egoismo, chega mesmo a roubar a outros!!! Non se preocupa polo dereito dos deseñadores e fabricantes de produtos prenatais e infantís!!! Non ve que eles tamén teñen dereito a       comer!?!?!? Velaquí a multa: 3000 eur. e non poderá parir máis fillos en 16 meses.

Un exemplo absurdo como este explica o que pasa aquí: cando o libre intercambio entre A e B fai que C perda beneficios, quizais non pase nada. Pero, ¿que pasaría se, por cuestión da propia natureza do espazo público, A puidera libremente intercambiar ese material non só con B, senón con milleiros ou millóns de persoas máis? ¿Estáselle roubando a C? En absoluto! ¿Despreza A a propiedade de C? Para nada, de feito, o xeito de que a adquiera e a comparta quere dicir que a valora por riba doutras similares (competencia) e que coñece a máis persoas que tamén a valoran (recomendación).

O significado deste atentado contra internet, e a condena interesada dos intercambios P2P ou das ligazóns para a descarga, queda moito máis clara se poñemos un exemplo desprovisto por completo de calquera valor mercantil.

Xoán está de aniversario, cumpre 15 anos, e quere celebralo cos seus amigos. Tan sociable é o noso Xoán que atopa, con bastante rapidez, o primeiro problema para organizar a súa festa de aniversario: non conta con cousas abondas para ofrecerlle a todos eles e que, deste xeito, todos o podan pasar igual de ben. A súa creatividade rapidamente atopa unha solución: coa invitación asígnalle a cada un deles 1 cousa para traer: a Pedro, as bebidas; a Xesús, os ganchitos; a Xosé, as tortillas… e Ricardo, como gran melómano que é, fará de Dj. O día da festa chega e, como todos queren ao noso Xoán, todos cumpren co prometido. Resultado: a festa conta con todos os seus 50 convidados, con 49 fantásticas cousas das que comer ou beber, e cunha excelente selección musical. Todos o pasan igual de ben e todos, sen excepción, compartiron e intercambiaron a súa achega á festa con todos os demais.

Preguntas a responder: ¿É Xoán un pirata corsario, promotor dunha gran mafia destinada a roubar a propiedade de 49 empresas de produtos?, ¿farase rico cos intercambios que promoveu e dos que desfrutou?

Confundir e equiparar o roubo co intercambio por un simple interés lucrativo de reducción de beneficios é unha maledicencia inadmisible que non podemos nin asumir nin consentir. A liberdade xenerosa e a cooperación desinteresada que están detrás do intercambio xeneroso e a descarga libre de arquivos en nada ten que ver co roubo, aínda máis, resulta a súa antítese. Por iso, nin commprendo nin comparto as opinións daqueles que, en base a intereses non declarados, procuran reducir as liberdades e dereitos das persoas, co único obxectivo de defender o lucro privativo e insolidario. O reto de internet como espazo público ben pode combatirse doutro xeito e, quizais, con outro enfoque ben distinto que o da criminalización, o gravamen, a restricción e a coacción.

Tres argumentos a favor do intercambio: Youtube, Spotify e iTunes.

Curiosamente, as últimas cifras de “piratería” en Europa amosan un extraordinario fenómeno: a “piratería” descende nun volume notable.

Os analistas non tiveron que exprimirse moito a chencha para apuntar varias posibles causas deste extrañísimo fenómeno: (a) streaming: a posibilidade de escoitar ou ver materiais directamente dende internet; (b) venda ventaxosa: modelos de negocio como iTunes, que distribúen materiais a prezos atraíntes e de forma rápida, sinxela e directa no desfrute dos materiais.

¿Non vos parece un fenómeno moi extraño que os supostos ladróns, que obterían beneficios polos seus actos delictivos, decidisen de golpe e porrazo converterse en honrados cidadáns e deixar de roubar, ¡e mesmo comezar a pagar!, por eses materiais? Todo isto semella moi raro, non credes?

Velaquí a miña explicación: a posta de internet ao servizo dunha distribución rápida e cómoda a prezos competitivos (dos 0,00 eur. do streaming de Youtube ou Spotify, a 0,99 eur./canción o prezo standard de iTunes) fixo máis cómodo e atraínte, para un número crecente de persoas, o acceso directo a través desas vías que o acceso a través do intercambio -tes que buscar un partner B a quen prestarlle o material que tes ou un partner A que che poda pasar o material que che interesa. ¿Parece este o comportamento coherente dun ladrón que afana o lucro por riba de calquera outra cousa? Dáme a min que non.

Conclusión

Internet ten modificado por completo as formas de relación social e, por extensión, de distribución de material cultural: películas, música e libros poden verse e lerse en formatos e plataformas tan heteroxéneas que a lista sería interminable. O sector dos negocios culturais, acostumado a unha estabilidade de séculos (no caso dos libros) e decenios (para as películas e música) afronta unha decisiva etapa de actualización. Sen embargo, sorprendentemente, o sector parece máis querente a que a sociedade se amolde a un modelo de negocio anquilosado, que a adaptarse e adoptar o paso da sociedade. Aqueles axentes renuentes á modernización gritan “al ladrón!” e promoven iniciativas lexislativas coaccionadoras, mentres aqueles negocios que se adaptan aos tempos son os que están tomando posicións para o desenvolvemento futuro do negocio (Youtube, Spotify ou iTunes ofrecen materiais tanto gratuitos como de pago).

En España, os inadaptados queren, cunha man, promover iniciativas que equiparen a honrada e xenerosa cidadanía coa peor calaña de delincuentes, e coa outra, chamar ao diálogo e ao entendemento. Para esta actitude a tradición sociolóxica ten dous cualificativos: cínica e hipócrita. Non se pode querer falar cordialmente con quen, incansablemente, se insulta e se criminaliza. Ou se paran inmediatamente as accións dende o rencor e se senta todo o mundo a adoptar un marco novo de relacións onde o negocio do sector cultural poda impulsarse nos novos tempos, ou o apoio da xente irá decaendo cada vez máis ata romper o consenso imprescindible entre aqueles que producen cultura (as comunidades, as sociedades, os grupos e as súas relacións significativas) e aqueles que a transforman (intelectuais, artistas, autores…).

Por iso, propoño as seguintes medidas:

- Retirada da controvertida Disposición da Lei de Economía Sostible.
- Suspensión, a todos os efectos e durante un período máximo de 6 meses, do Canon Dixital: deixaría de cobrarse e aplicarse a ningún produto ou transacción.
- Convocatoria dunha Mesa do Cultural que reuna ao conxunto dos actores implicados (non só artistas, senón ao conxunto do sector cultural) para negociar un marco lexislativo común que:

• Recoñeza o dereito universal do acceso a internet: en canto a infraestrutura, acceso e velocidade.
• Garanta a neutralidade da rede e cree mecanismos de protección e salvagarda.
• Apoie ao sector cultural na súa actualización cara a novas fórmulas de distribución.
• Cree un novo marco lexislativo de “dereitos de autor” adaptado ao reto de internet.
• Distinga, moi claramente, o roubo do intercambio: mellorando as fórmulas e potestades para perseguir aos primeiros, pero descrminalice e recoñeza a lexitimidade dos segundos.
• Incorpore ao sector cultural ao conxunto da sociedade:  con fórmulas de cooperación solidaria e investimento do beneficio obtido en políticas culturais integradoras.
• Situe aos poderes públicos nunha potestade neutral tanto na creación como na distribución de produtos culturais. E recoñeza a necesidade da súa intervención na creación de cultura a través das redes sociais básicas (asoc. culturais e deportivas, por exemplo).

Un contexto de diálogo sosegado e aberto é o único que pode facer que xurda a comprensión e o entendemento que reconduza unha situación surrealista e que atenta, en último termo, contra a liberdade e os dereitos das persoas. A sociedade esíxenos facer todos os esforzos posibles por saírmos dunha vez deste atolladero.

SOBRE A VITORIA DE EVO MORALES

O domingo 6 de decembro de 2009, mentres España celebraba entre clarescuros o aniversario dunha polvorienta Constitución que xa moi poucos coñecen, Bolivia celebraba eleccións presidenciais. O resultado final era o esperado, máxime despois dunha lexislatura moi tensa e polarizada entre o liderado social de Morales -non exento de graves erros- e o Palacio de Inverno de medo e rancor no que vive soterrada a dereita reaccionaria boliviana dende a súa derrota. E é que a dereita latinoamericana, no seu servilismo e afán de ‘corta e pega’ polas receitas norteamericanas, vive no continente entre a fráxil euforia da victoria alí onde goberna, e a psicopatía do acosado alá onde é derrotada. Ou todo ou nada. Parece non coñecer un termo medio.

Por iso, a victoria de Morales deste pasado domingo é un resultado dese propio deja vú dunha dereita que, asentada nas bases populares coas fórmulas caciquís tradicionais, leva moi mal o abandono das vellas receitas electorais e o paso a novos discursos e novos consensos políticos. A indiscutida asunción dun discurso propio dunha democracia como a norteamericana, e o seu intento de trasladalo a unhas democracias aínda en desenvolvemento e a unhas sociedades aínda en pleno proceso de modernización e industrialización, son tan absurdos e soan tan desnaturalizados como procurar plantar mexilóns en macetas de plástico. Velaí o resultado de presentar discursos alleos á sociedade que os recibe: o esperpento e a derrota.

Máis terrible aínda, a pesar de que a esquerda boliviana aínda non foi quen de dar síntomas claros dun discurso político maioritario -básico para un asentamento social no medio e longo prazos que lles permita ás ideas progresistas sobrevivir aos líderes que as encabezan, a dereita segue emperrada fotocopiar, antes que pensar, os recursos daqueles que lles pagan as campañas electorais e os golpes de Estado. Por iso as clases medias quixeron volver confiar en Evo Morales. Un líder que cumpriu a palabra dada e que, a pesar da dialéctica combatiba, ten amosado máis diálogo e paciencia da que se lle presupón.

Con todo, o enorme respaldo acadado (62%), as implicacións que para a marxe e límites no exercicio do poder ten o amplo e indiscutible apoio popular acumulado, e a situación calamitosa no que queda unha oposición desnortada e deslexitimada polos 2/3 da cidadanía, marcan un contexto no que hai moitas máis incógnitas que certezas.

O milagre de Evo Morales

En Bolivia non hai esquerda sen Evo Morales. E non hai Evo Morales sen o voto indíxena. ¿A esquerda, idea negadora do concepto de clase e de grupo -fronte ao de comunidade ou masa, enclaustrada, precisamente, nunha clase social dun grupo cultural? Se Engels, máis próximo a enfoques culturalistas que Marx, levantase a cabeza estaría fascinado co paradoxo que representa Bolivia: o lumpemproletariado pertence abrumadoramente ao grupo indíxena e representa á clase cunha paupérrima condición de vida de toda a estrutura socioeconómica boliviana.

O exemplo de Evo Morales e a mensaxe de Evo Morales: máis e mellores condicións para os indíxenas, non é só un compromiso de grupo cultural, é tamén un compromiso con aqueles que malviven nas peores condicións imaxinables. O seu exemplo durante estes anos, de introducir no goberno xente sen formación académica pero cunha experiencia directa desas condicións de vida, representou non só o cumprimento dun compromiso electoral, tamén foi unha contundente mensaxe ética e moral: aqueles en peores condicións son parte fundamental de Bolivia, con moito que dicir, e con moito que achegarlle ao conxunto da sociedade. A inclusión do lumpen na sociedade é o abrazo a unha maior inclusividade sociopolítica e, por suposto, un chamamento á mobilización e á participación dunha clase outrora manipulada e dirixida pola dereita boliviana.

Por iso me encheu dunha inmensa alegría ver a Evo Morales outra vez á fronte de Bolivia. Cunha nova oportunidade de seguir traballando en reformas estruturais fundamentais, por unha maior e mellor sociedade, onde ademais dos polarizados estados industriais (Santa Cruz, bastión da dereita e dos poderes económicos do país, por exemplo), teñan cabida outras zonas, outras clases sociais e, sobre todo, outras persoas outrora esquecidas ou menosprezadas por aqueles que, coa rabia do ferido pero sen nada positivo que aportar, buscan o poder co único obxectivo de exercer o dominio absoluto. Outra cousa non saben, e a outra cousa non están habituados.

Adiante Evo! Adiante Bolivia!

New Socialism: global collectivist society is coming online

(Artigo escrito en castelán como parte dun exercicio do curso Los 1500 cuadros)

En inglés “libre” y “gratis” se escriben con la misma palabra: “free”. Es cierto que aquello que está libre y carece de propiedad es, por lo general, un bien de libre disposición y nulo precio. Sin embargo, tomar la parte por el todo sería negar una evidencia paradójica: mientras los defensores del “free” libre corresponden a una ideología y actitud mayoritariamente libertaria (que no liberal!), los defensores del “free” gratuito corresponden a una ideología colectivista que vuelca la propiedad y la gestión de los recursos en el común de la sociedad (socialismo). Por eso, cuando ambos términos llegan a un concepto como es el de “open… source” (código abierto) adoptan actitudes tan frontalmente contrapuestas: el libertarismo se niega a ir más allá del reconocimiento concreto al mérito individual a través de la propiedad, mientras el comunitarismo confía a la colaboración y la cooperación del conjunto el progreso del desarrollo tecnológico.

Del “free” libertario son claros exponentes Bill Gates o Steven Jobs que, a través de las relaciones capitalistas de explotación, vehiculan el trabajo remunerado de sus programadores en una única dirección: la de la explotación comercial de los productos y el beneficio económico de sus accionistas. Al “free” comunitarista corresponden Richard Stallman o Linus Torvalds, creadores de amplias comunidades de desarrollo de líneas de código para la creación y expansión de productos igual de eficaces y competitivos que los comerciales, pero que: son gratuitos en su precio comercial final y no reportan beneficio de capital a sus desarrolladores. Las dos direcciones crean productos beneficiosos para sus usuarios, si bien con objetivos y calidades claramente distintas.

El nuevo socialismo reside en este segundo modelo, el modelo que reúne en un mismo discurso y espacio ideológico “libre”, “gratis” y “abierto”. Pues la libertad para la expansión del potencial de la red surge, porqué no, de una interpretación colaborativa y cooperativa. Y para muestra, os dejo un botón: el libro Free que publicó Chris Anderson este mismo año (en la red podréis encontrarlo para descarga gratuita). Aquí os dejo un link clarificador: http://arielarrieta.com/2009/09/22/pasando-libros-free-de-chris-anderson/

Y no me olvido, además, de lincaros 3 blogs interesantes de mis compañeros de curso:

- Guillermo Moreno Rodríguez.
- José Rafael Fernández Adam.
- Ana María Sacic.
- Mirta Noemí Praino.

LIBERDADE PARA PENSAR… E PARA DECIDIR!

Nestes días atopei na miña libraría compostelá de referencia (Gallaecia liber) un libro dun ex-profesor meu: Angelo Panebianco. O título deste ensaio é El poder, el estado, la libertad. La frágil constitución de la sociedad libre. Confeso que non tiven aínda oportunidade máis que de follear as primeiras páxinas, pero xa nelas atopei unha frase coa que coincido tanto como me distancio, di Panebianco: “la política es, al mismo tiempo, la madre y la madrastra de la libertad” (páx. 10). Coincido: en que o desenvolvemento da acción política, a través dos múltiples elementos e canais para o seu exercicio, pode tanto abrir como pechar a billa da liberdade individual. Distánciome: a política non é unha realidade per se, non é un elemento obxectivable ao que podamos atribuír tal ou cal valor, actitude, obxectivo ou fin. A política facémola nós, cada un de nós segundo as súas actitudes, e é no debate e choque dinámico, individual ou agregado, dos nosos valores onde o demoi fai política e constrúe política.

Por tanto, esa relación liberdade-política, sobre a que tamén reflexionara en termos similares se ben non tan ideoloxicamente marcados Hanna Ardent nun magnífico ensaio seu (Introducción a la política), esquecen que a política é un output social que as persoas e as súas interaccións constrúen no espazo público. Non hai política sen pluralismo (máis ou menos restrinxido) e sen espazo para o seu desenvolvemento.

Inversamente a esta concepción, a non política desenvólvese no que a filosofía política vén chamando espazo privado que en tantas políticas públicas se reclama como área inviolable da persoa: onde o goberno colectivo e os valores sociais non teñen dereito a entrar, por corresponder ao ser individual e ao libre desenvolvemento da súa personalidade. As primeiras funcións que tal concepción recoñece son: a liberdade de pensamento, a liberdade de decisión e a liberdade de expresión. Todas elas se desenvolven dentro nosa, na inviolabilidade do noso ser individual (e social).

Con todo, hai discursos políticos que pervirten esas liberdades da peor forma posible: arrasando co espazo privado como un elefante nunha cacharrería. A imposición moral que certos discursos veñen arrastrando nos últimos tempos é tan alarmante como inadmisible. O proceso comeza por, a través de cualificativos duros e etiquetas denigrantes, sementar a idea de que certas decisións (e os pensamentos que nelas derivan) son perversos, maléficos e negativos. Se te atopas nos que pensan o contrario do condenado, sentiraste reforzado e lexitimado para apuntar o teu dedo cara aos que non pensen así (enfrontamento social). Se pensas como aqueles condenados por estes discursos, sentiraste perseguido ou, no peor dos casos, corrompido por un pensamento que podes crer inadecuado (sentimento de culpa).

O aborto é un deses discursos.

Persoalmente creo repugnante que alguén se crea coa autoridade moral suficiente como para xulgar as crenzas e actitudes doutras persoas. Non digamos xa se a ese xuizo o acompaña unha actitude de condena, insulto e persecución tan indigna como a que certos sectores teñen desenvolto contra as mulleres que só querían pensar sobre o seu futuro, tomar unha decisión, e actuar en consecuencia. Esa irrupción no espazo privado da persoa. Esa pretensión de sometemento da dignidade e liberdade individual aos dogmas privativos de calquera grupo ou colectivo social.

Cabréanme aqueles que confunden liberalismo e libertarismo e que, facéndose eco dunha tradición de pensamento que pervirten ata facela irrecoñecible, cren que dende un discurso da liberdade individual tales actitudes son admisibles. ¿Dende cando os defensores do libre mercado e do individualismo metodolóxico, optimistas antropolóxicos na capacidade e a responsabilidade da persoa nos procesos de transformación social, se permiten participar en discursos que denigran, perseguen e arrinconan á persoa?

A liberdade da persoa exprésase non só no libre pensamento, tamén na posibilidade de materializar ese pensamento nunha realidade. Pensar, decidir e actuar son fillas da mesma nai: a liberdade de conciencia. Por iso, ante o aborto como idea, como decisión e como acción só teño unha resposta: SI.

PARA QUE SERVE UNHA SUBVENCIÓN?

Artigo publicado en Xornal de Galicia o sábado 10 de outubro de 2009:

Despois de tanto avance científico e de entrarmos no século XXI pola porta grande das tecnoloxías da información e a comunicación, o ser humano aínda non soubo responder con certeza absoluta e precisión milimétrica a unha pregunta fundamental: para que serve unha subvención? Moitas son as respostas que recibimos cada vez que temos que enfrontarnos a esta cuestión. Mesmo hai leis que, disque, dan respostas máis ou menos aproximadas. Sen embargo, e aínda que a política si entenda de improvisacións connaturais aos contextos continxentes e ás situacións inesperadas, nada disto saben nin a xestión administrativa, nin a decisión burocrática, de corrente intolerantes diante de calquera criterio non previsto polas normas ou incoherente cos costumes instaurados no funcionamento rutineiro do cotián.

Quizais sexa por isto que as subvencións, dotadas dunha sorprendente capacidade de transmutación: ora un instrumento administrativo de pulcra obxectividade e indubidable bondade, ora un instrumento político subxectivo e maléfico ao servizo da cor do poder que toque; poden fuxir axilmente de calquera intento de demarcación que queiramos facer.

‘O’Xestal’, inmenso humorista patrio, dicía: “cada un fala da feira segundo lle foi nela”. As subvencións conseguen isto mesmo, propiciar opinións positivas ou negativas segundo a choiva caia para ben ou para mal. Unha indefinición e ambigüidade que, coa que está caendo no socioeconómico, e sobre todo co presunto compromiso do presidente Feijóo coa austeridade e a responsabilidade pública financeira, debería estar no mellor dos contextos para acabar dunha vez por todas.

Persoalmente, son dos que pensa que unha subvención só pode ter dous fins posibles. O fin do auxilio social: permitindo a calquera persoa ou grupo social o acceso a recursos ou situarse en posicións de benestar imposibles de acadar cos medios propios. E o fin do impulso económico: favorecendo a sectores económicos ou tipos de negocio que, por atopárense no seu carácter inicial e quizais nun entorno excesivamente competitivo, sofren dificultades estruturais para agromar e consolidárense. En consecuencia, asumo a subvención como un instrumento cuxo fin principal, durante un tempo limitado, é o de lle permitir aos actores sociais o afrontar unha situación de dificultade ou debilidade imposibles de superar no momento de propoñerse a posibilidade dunha subvención.

As subvencións, vistas así, son un instrumento de intervención social que responden, en último termo, á existencia dunhas condicións obxectivas de necesidade.

Toda subvención responde a un obxectivo concreto e, por tanto, leva inscrito no seu deseño tamén a súa data de extinción: o momento no que o contexto de dificultade desaparece ou o sector económico demostrou abondo a súa viabilidade e competitividade (ou non, non todos os negocios ou sectores teñen porqué saír adiante –outro risco controlado inherente á subvención–).

A Xunta de Galicia, sorprendentemente, aínda soporta subvencións deseñadas de xeito incorrecto: cun obxecto que nada ten que ver cos descritos, con fins que en nada se parecen a garantir dereitos ou a impulsar potencialidades. Subvencións mantidas por un tempo que parece non ter nunca remate. Subvencións que están supoñendo un derroche inxustificable para as arcas públicas e un lastre para outros sectores e grupos precisados deses recursos. Os centros educativos privados, cunha competencia practicamente nula e unha demanda previsible, non precisan de subvencións. Se ben os medios de comunicación, como sector maduro e competitivo que é, posiblemente sexa o caso de subvención absurda máis claro de todos.

Entre tanta austeridade e recorte, pido humildemente un oco para a reestruturación das subvencións. Para a posta en claro dos seus obxectos, fins e tempos. Para o fin inmediato de vías de subvención inxustificables. E para a posta en marcha de partidas de estímulo en sectores vitais para o progreso de Galicia.

A ESQUERDA E A REVOLUCIÓN… FRANCESA

O maior defensor da herdanza dos valores progresistas contemporáneos respecto dos valores revolucionarios de 1789 foi, ironicamente, o Papa Benedicto XVI. Na súa Encíclica ‘Spe Salvi’ (salvados na esperanza) do 30 de novembro de 2007, Benedicto XVI di:

“En el s. XVIII no faltó la fe en el progreso como nueva forma de la esperanza humana y siguió considerando la razón y la libertad como la estrella-guía que se debía seguir en el camino de la esperanza. Sin embargo, el avance cada vez más rápido del desarrollo técnico y la industrialización que comportaba crearon muy pronto una situación social completamente nueva: se formó la clase de los trabajadores de la industria y el así llamado «proletariado industrial», cuyas terribles condiciones de vida ilustró de manera sobrecogedora Friedrich Engels en 1845. Para el lector debía estar claro: esto no puede continuar, es necesario un cambio. Pero el cambio supondría la convulsión y el abatimiento de toda la estructura de la sociedad burguesa. Después de la revolución burguesa de 1789 había llegado la hora de una nueva revolución, la proletaria: el progreso no podía avanzar simplemente de modo lineal a pequeños pasos. Hacía falta el salto revolucionario. Karl Marx recogió esta llamada del momento y, con vigor de lenguaje y pensamiento, trató de encauzar este nuevo y, como él pensaba, definitivo gran paso de la historia hacia la salvación (…)”

Benedicto XVI fai despois unha análise sobre os erros de Marx: o centrarse exclusivamente na economía e o materialismo como vías para o ben social; o non prever os pasos posteriores á destrución da inxustiza socioeconómica; e o esquecer a natureza humana e a liberdade como barreiras naturais do seu razonamento. Análises particulares feitas a parte, o que si fai Benedicto XVI é establecer unha ligazón de continuidade entre a extensión da forza libertadora da Revolución Francesa de 1789 e a posterior forza dignificadora (que non igualitaria) despregada por Marx e Engels e representada polo socialismo científico.

O que si debemos nós facer, e que sorprendentemente Don Bieito XVI non fai, é situar como un paso intermedio necesario a contribución decisiva do socialismo utópico. Un socialismo que supón, de feito, un tránsito conceptual e un experimento sociolóxico que reunía os principios revolucionarios co xermolo socialista dunha comunidade de iguais en dereitos e responsabilidades.

Por iso, cando a Dereita contemporánea, de forma interesada, apela ao liberalismo como parte da súa connaturalidade política. O Socialismo e a Esquerda contemporánea debe responder varias cousas:

1. “Liberalismo” e “Individualismo” non son conceptos nin relacionados, nin análogos. O “individualismo” carece de raíces solidarias e de compromiso colectivo co conxunto da comunidade política. Mentres o “liberalismo” xorde do recoñecemento dunha contribución potencial do individuo ao ben da comunidade política, para cuxo desenvolvemento son imprescindibles tanto os dereitos á acción (dereitos humanos), como o seu recoñecemento político (cidadanía) de parte inherente da comunidade política (Francia).

2. O “liberalismo” foi unha “forza revolucionaria” que era contraria ao mantemento dun poder alleo ao do conxunto da cidadanía. O “liberalismo” é un movemento sociopolítico protodemocrático que ten no Pobo, non en castes ou clases, intereses ou organizacións, fundamentada a súa única lexitimidade política recoñecida. A soberanía pertence ao Pobo no seu conxunto. E a cidadanía é a súa manifestación factual.

3. Os valores socialistas e os valores libertarios teñen un punto de conexión fundamental no “Republicanismo”: o entender a igualdade e a liberdade como as vías políticas necesarias para acadar o ben común da sociedade. Esa é a conexión que no 1789 explicitou a Revolución Francesa nos seus 3 valores definitorios: liberdade, igualdade e solidariedade. Valores que cristalizaron na “esqueda política” e que hoxe definen ao conxunto das ramas ideolóxico-políticas desta beira do Río.

Conclusión.

A lateralidade metafórica esquerda/dereita nada ten que ver coa construción histórico-ideolóxica da “esquerda”. Toda relación que se queira facer, alén da coincidencia no significante, será un intento por confundir dous procesos de significación ben distintos.

En todo caso, a esquerda política herda os valores da Revolución Francesa, o seu compromiso libertario, as súas ansias igualitarias, e o seu compromiso co ben común a través da solidariedade dos e entre os membros da comunidade política. Eses son os valores que nos definen. E eses son os valores que debemos actualizar, defender e potenciar cada día con maior decisión.

XORNADAS: O SOCIALISMO CARA AO SÉC. XXI

Aproveito este espazo virtual para darlle pulo a unha actividade de formación na que levo traballando con ilusión xa un tempo, e que está a piques de comezar. Sobra dicir que estades todos/as, militedes ou non, convidados a asistir a todas as conferencias previstas. Os comentarios deste post podedes utilizalos, igualmente, para presentar todas as vosas propostas ou comentarios que, sobra dicilo, serán tidos en conta.

Espero vervos a todos/as alí!!!

TELÉFONOS LIBRES POR LEI. PORQUÉ NON?

A defensa dos consumidores é un dos temas menos traballados polos nosos queridos lexisladores en España. Aínda que a política de defensa da competencia se diga que é un eixe estratéxico da produtividade e do crecemento en toda Europa, a verdade é que o marco regulador está aínda pouco menos que explotado. Todo el é, de feito, unha miríade de normativas e resolucións paralelas, en gran medida xurdida dende os organismos reguladores e non do poder lexislador, que di sen dicir e crea confusión, ademais de que mantén desprotexidos os dereitos dos consumidores -en canto non recoñece, consolida, nin protexe dereito algún.

Un dos asuntos de defensa da competencia e dos dereitos dos consumidores nos que imos máis atrás respecto a moitos países veciños é o relativo á telefonía móbil. Deteñámonos por un momento a pensar nos moitos temas nos que a xente pensa que os seus dereitos están desprotexidos: (1) facturación pouco clara; (2) cambio de compañía; (3) propiedade/transferencia dos números de teléfono -e portabilidades; (4) bloqueo/desbloqueo de terminais; (5) venda subvencionada de terminais; (6) contratos de permanencia: condicións e límites; (7) tarifación: establecemento e cómputo de tarifas; etc. Non é por nada que as compañías telefónicas sexan as que reciben un maior número de queixas por parte dos usuarios. O campo para o abuso, a partir da ignorancia ou a confusión, é moi amplo.

Unha idea para o lexislador: ¿porqué non existe un Defensor do Consumidor que recolla queixas agora difusas por un sistema que parece ter medo de querer poñerlle o cascabel ao gato?, ¿e se o Defensor propuxese cambios lexisladores e analizase a creación dun Estatuto do Consumidor? Deixo aquí as ideas por se alguén o le, e sona o chifre. Agradécense, dende logo, iniciativas como a Oficina do Consumidor de Produtos Enerxéticos, pero sabe a moi pouco en ambición, extensión e capacidade real de defensa -non só de certificación- diante das queixas e erros das empresas prestadoras de servizos.

No post de hoxe, como o tema dá para moito, quero pararme no sector que máis dores de cabeza lles dá aos usuarios: a telefonía móbil. E nun dos temas que maior confusión xera: a castración/liberación dos teléfonos móbiles.

Porqué un móbil custa 0 euros?

Un dos maiores misterios da humanidade, non si?! Miramos aos escaparates e vemos como un telefonazo de superluxo pode saírnos por “0 euros”. Póñensenos os dentes longos. O desexo autoexpresivo de Maslow comeza a tamborearnos na cabeza. 0 euros. 0 euros. 0 euros…. Gratis?! Gratis?! Gratis?! STOP! Deteñámonos un momento. Pensemos por un chisco. ¿Porqué un móbil pode chegar a custar “0 euros”?!?!? O misterio queda rapidamente resolto cando miramos a letra pequena: 18 meses de permanencia, tarifa plana super-mega-plus de internet obrigatoria, restricción para o cambio de compañía con pago de penalizacións de centos de euros, e a obrigatoriedade de estar suxeito a un servizo que quizais non sexa da calidade nin do contratado nin do desexado.

Primeiro problema: o móbil como candado.

As compañías de telefonía pechan acordos en exclusiva para venda de teléfonos coas empresas fabricantes de terminais. O terminal é o candado, e a empresa de telefonía ten a chave. O atractivo tecnolóxico do aparello é o reclamo, e é a compañía telefónica quen xestiona durante ese tempo, de forma inmisericorde nalgúns casos, a satisfacción do cliente. ¿Hai dereito a que así sexa?, ¿pode unha empresa utilizar técnicas publicitarias enganosas -0 euros é un prezo secuestrado que despois a empresa de telefonía recupera coas súas marxes noutros servizos- para atar en corto ao consumidor?, ¿non se lle está enganando pois, aínda que sexa de forma indirecta, será él quen pague o terminal finalmente?

Segundo problema: graves restriccións ao libre mercado.

Para as compañías fabricantes de teléfonos hai un inmenso beneficio en acadar contratos en exclusiva coas compañías telefónicas: nun mercado de competencia cruenta e despiadada, con millóns de clientes potenciais pero xa terriblemente saturado, poder dirixir o teu atractivo empresarial e de produto ás compañías de telefonía (tamén en competencia entre elas) por venderlle X terminais do último modelo, é terriblemente máis económico que facelo de forma directa no mercado: (1) tes unha % alta de asegurar unha venda, independentemente da calidade do teléfono; (2) aforras en publicidade, que asumen as compañías de rede; (3) en gastos de distribución, absorbido tamén polas compañías de telefonía; (4) incrementas o valor da túa marca e o teu produto; etc.

A principal consecuencia disto é que o mercado de terminais móbiles está parcialmente secuestrado: pagamos terminais moi por enriba do prezo que terían se a súa competencia fose directa entre empresas de terminais.

Terceiro problema: ¿Que pagamos cando compramos un móbil, calidade de produto, calidade de servizo, as dúas ou ningunha?

Consecuencia de todo isto está a terrible perda de negociación do consumidor que, atado a unha empresa que pagou o móbil por el, e a un móbil cuxo prezo debe sufragar con tarifas e servizos obrigatorios, non sabe qué facer cando o móbil lle sae malo, o servizo lle parece pésimo, as tarifas semellan abusivas, ou padece todos os problemas de vez. A confusión é enorme porque só unha empresa: a compañía telefónica coa que temos contrato de permanencia, se convirte en xestora dos servizos propios (rede) e alleos (terminal). Unha compañía que, sabendo como sabe que ten un poder de negociación inmenso en relación ao consumidor, vese tentada a máis das veces a prácticas de dubidosa ética.

Cuarto problema: reduce a innovación e a calidade.

A xestión deficientísima do Poder Público do espazo radioeléctrico, por onde van as ondas que a todos nos comunican, ten deixado nas compañías telefónicas un poder inmenso no relativo ao potencial de innovación e progreso das nosas sociedades. Dende o momento no que unha mellor ou peor rede pode ser diferenza estratéxica clave para moitas empresas, un marco como o español resta moitos enteiros para podermos facer da nosa área socioeconómica unha zona atractiva para empresas e empresarios.

O consumidor ve nos seus petos reflectido este enorme poder. O menor investimento das compañías ten lastrado a calidade da rede e, por ende, do servizo. Comparativamente, o consumidor en España paga prezos moito máis altos por un servizo notablemente peor. Os poderes públicos de todos os colores seguen permitindo que tal cousa continúe a pasar, mentres noutros países o servizo ten acadado un nivel de calidade e oferta “sideral”: se ben aínda son proxectos piloto, hai en marcha iniciativas que acadan ata 40 Gbps (40.000 veces máis rápida que unha ADSL 1mega, para entendernos).

Consumidor indefenso. Cidadán descontento.

Os cidadáns están, no seu rol de consumidores, claramente indefensos. Sen embargo, para reducir esa indefensión, imos dar a continuación unhas claves a ter en conta.

1. A Comisión do Mercado das Telecomunicacións di: “en algunos modelos de terminales se introduce una restricción técnica que garantiza que el teléfono únicamente pueda utilizarse con una red determinada. En este último caso, desde la perspectiva de la garantía de la libre competencia y de la protección de los consumidores, es necesario que el terminal pueda ser desbloqueado libremente, transcurrido el tiempo necesario para que el importe subvencionado del terminal haya sido recuperado por concepto de consumo telefónico, o en caso contrario, mediante el abono del importe de la subvención pendiente de recuperación.”

Entón: (1) a castración dos terminais está permitido; (2) pasado ese tempo, as compañías están obrigadas a liberalo sen custo algún; (3) no caso de non ter pasado ese tempo, a compañía pode liberalo igualmente previa extinción do contrado de permanencia, e previo pago da contía pendente por reembolsar polo usuario (aquí é cando pagamos o noso teléfono, ¿0 euros, eh?!; e (4) en todo caso, é completamente legal a liberación de terminais particular allea á compañía.

2. Podes informarte na “atención ao cliente”, e eles teñen obrigación de dicirche sen dilación: (1) cando se extingue a túa permanencia coa compañía; (2) canto tempo che queda dispoñible; (3) canto che queda por pagar e, en consecuencia, canto deberías desembolsar para poder romper o compromiso de permanencia; e (4) o pago de permanencia son cartos que a compañía puxo por ti, en todo caso, NON CONSINTAS a inclusión de ningún cargo adicional. O dereito a romper o compromiso cando queiras non ten cargas adicionais. Non pagues máis polo exercicio dos teus dereitos.

3. O mercado de compañías e tarifas é moito máis diverso do que cres. Negocios de asesoramento, como The Phone House, poden axudarte a buscar unha tarifa ou un teléfono máis conveniente para ti. Iso si, ten en conta que estes negocios tampouco abranguen todas as compañías pois hai casos (Simyo, Pepephone, etc.) onde os baixos prezos que che ofrecen veñen dun trato sen intermediarios -menos facilidade de acceso, pero mellores tarifas. Consulta aos amigos, mira internet, explora, compara…

4. Un consello: merca un móbil libre. Non te ates a compañías. Distingue claramente entre a calidade do terminal e a do servizo. Non teñas medo de protestar e revirarte. O esforzo de comparar empresas e tarifas, sendo ás veces lioso, pode supoñerche un aforro de centos de euros/ano, e maior poder de negociación coa túa compañía. Sei que é moi tentador “negociar” sobre a base dun terminal novo, pero unha vez feito acabará co teu poder duranter 1 ano e medio, ¿cres que merece a pena? Lembra: perdes máis cartos canto menos poder de negociación e preción teñas. Be free, my friend!!!

Propostas ad futurum.

De todos os xeitos, tes que saber que hai países da UE que, nun trato moito máis intelixente, e sabendo que a cidadanía exércese tamén con poder de negociación, teñen un marco normativo máis vantaxoso co consumidor e coa libre competencia. A continuación, algunha das medidas que considero moi positivas para conseguir estes mesmos obxectivos:

- Defensor do Consumidor. Con competencias en recollida e xestión de queixas, recomendación de lexislación, e cooperación cos organismos reguladores na consideración dos intereses consumidores.

- Lei de Regulación da Competencia no Mercado Telefónico que recolla: a) todos os teléfonos venderanse de forma libre; b) entón, poríase fin á “captura” de teléfonos subvencionados e ás prácticas do “tráfico de puntos”; (c) recolleríase a obrigatoriedade das marcas de terminais de atender convenientemente aos seus clientes.

- Compilación da regulación da Comisión do Mercado da Telecomunicacións (CMT) e a posibilidade de vertela nunha lexislación enfocada á defensa do consumidor.

- Prazo para a liberación telefónica total. As compañías deberían vender de forma retroactiva teléfonos libres, e comprometerse a informar nas facturas restantes ata o fin da permanencia da (a) posibilidade de liberar o teléfono unha vez rematado este tempo; (b) a súa asunción do custo íntegro da liberación; (c) da non vinculación de ningún teléfono a ningunha compañía a partir dese período.

- Prohibición expresa a vincular a compra/venda de terminais a variabilidade nas tarifas polo servizo telefónico ou no acceso á calidade do servizo. Isto implica a prohibición de, para adquirir un terminal 3G ou con wi-fi, deber contratar calquera servizo de internet, ou caso similar. A separación entre a calidade do terninal, a explotación das súas características, e os servizos telefónicos e de rede, son 3 decisións independentes que deben quedar claramente desvinculadas e diferenciadas. A claridade favorecerá ao consumidor: aumentando a capacidade negociadora e de reclamación.

- Apertura de novas áreas para o negocio e o servizo das empresas de terminais. O cambio de sistema, independizando o terminal dos servizos telefónicos, debería dinamizar aínda máis o mercado, crear novas oportunidades e xerar máis emprego. O goberno debe prever a aparición destes novos espazos e ter previsión dunha regulación específica que atenda ás queixas independentes do consumidor respecto dos terminais que merca.

Todas estas medidas deberían repercutir positivamente sobre o consumidor. Porque? Porque, ao independizar o servizo telefónico da calidade do terminal, obrigamos ás empresas de servizos a competir coa calidade do servizo e a tarifación -e non xa por teren o maior poder de negociación á hora de pechar terminais, unha característica que beneficia aos operadores máis grandes e pecha o mercado a novos competidores. Igualmente, as empresas de terminais vense obrigadas a competir de forma aberta, sen recorrer ás empresas de servizos telefónicos como tapadeira para asegurar un nicho de mercado, a claridade deste modelo exporá de forma aberta a calidade do terminal e asegurará a mellora dos produtos que entran no mercado español.

Gustaríame, como en Alemaña ou Finlandia está pasando xa, e como outros países están pensando en implantar, ver un sistema de teléfonos móbiles obrigatoriamente libres. Porqué non?

A Terceira República by Francisco Martínez Hidalgo is licensed under a Creative Commons Reconocimiento-Compartir bajo la misma licencia 3.0 España License.